کتابدرمانی
کتابدرمانی چیست؟
ادبیات - کتابدرمانی بیخطرترین درمانی است که میشناسیم؛ ارزان و دلپذیر است و مقدار مصرف آن در دستان خود ما است.
دلایل زیادی برای این امر میتوان برشمرد. یکی از آنها شاید ذهنیت غلط عامه درباره آن و این که کتابخوانی فاقد هرگونه فایده عملی و کاربردی در عرصه زندگی است باشد. سلسله مقالات «کتاب درمانی» نوشته ژاکلین استانلی به این نیت و نیز به مناسبت نزدیکی به نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران ترجمه شده تا علی رغم ذهنیت مزبور فایده آن را در تنها یکی از عرصهها یعنی درمان ناراحتیها و ناهنجاریهای روحی و روانی نشان دهد.
« نمیتوانم بدون کتابها زندگی کنم. »
توماس جفرسون (1826-1743)
نامه به جان آدامز( دهم ژوئن 1815)
«دارو وقتی مزة وحشتناکی داشته باشد، بیشترین اثر درمانی را بر شما خواهد داشت.» آیا قبلاً این حرف را شنیدهاید؟ این حرف را چهطور «اگر دارو سوزشآور باشد، باید درد را درمان کند.» حتماً شنیدهاید. ما با این عقیده شرطی شدهایم که درمانها دردناکاند.
اگر شما مثل من باشید، اولین تصاویری که هنگام شنیدن کلمه «درمانکننده» به ذهنتان خطور میکند، کفشهای ارتوپدی و نمک فرنگی اصل خواهد بود. اکثر ما فکر میکنیم برای این که چیزی درمان کننده باشد، باید بوی بدی داشته باشد، ناراحت کننده باشد و پزشکی آن را تجویز کرده باشد.
کتاب درمانی هیچیک از اینها نیست. کتابدرمانی بیخطرترین درمانی است که میشناسم. ارزان و دلپذیر است و مقدار مصرف آن در دستان شماست.
کتاب درمانی کاربرد درمانی کتابها در درمان بیماری یا مشکلات شخصی است. برای بسط بیشتر تعریف کتابدرمانی بهتر است چند لحظهای را در این زمینه بحث کنیم که چه چیزی کتابدرمانی نیست.
در ابتدا باید گفت که آن ابداعی جدید نیست. مدتها وجود داشته و در بوتة زمان آزمایش خود را پس داده است. در یونان باستان، بر سر در کتابخانهها پلاکی با این مضمون نصب میکردند: «مکانی برای درمان روح.» تا 1850 تمام بیمارستانهای روانی اصلی در آمریکا کتابخانه داشتند.
کتابدرمانی بازگشت پولی را تضمین نمیکند یا وعدة درمانی معجزهآسا را نمیدهد. این بدان معنا نیست که من به معجزات اعتقاد ندارم. من عمیقاً به معجزات اعتقاد دارم. این معجزه است که علیرغم جنون موجود در جهان، ما هنوز بهدنبال چارهای برای مشکلاتمان هستیم، اما معجزات نیازمند انجام اعمالی از جانب ما هستند حتی اگر دیگر در توان ایمان ما نباشد که معجزه کند.
منظورم این نیست که یک کتاب قادر است معجزه کند. میدانم انتخاب درست کتاب در زمانی درست قادر است تغییری ایجاد کند. همانطور که اسکات پک اولین بار به من نشان داد، زندگی سفری در جادة اکتشاف است. هر یک از ما در مرحلة مختلفی از آن سفر قرار دارد که با سرعتی متفاوت در سفر است و راهی انفرادی را در پیش گرفته است.
کتابها میتوانند راهنماها و همراهان ما در طول راه باشند. هر شخصی قطعهای از معمای بزرگ کیهان است. به عقیدة من هر کسی جزئی کوچک از کل است. کتابها در یافتن قطعات گمشده به ما یاری میرسانند.
علم یا هنر؟
هر دو. کتابدرمانی هم هنر است و هم علم. تمرکز این کتاب بر کتابدرمانی به مثابة یک شکل هنری است. با این حال، دستیابی به درکی جامع از کتابدرمانی و در نظر گرفتن هر دو جنبة آن مفید است.
کتابدرمانی در مقام علم توسط برخی از پزشکان و سایر متخصصان پزشکی به کار گرفته میشود. آنها اول تشخیص بالینی خود را انجام میدهند و بعد بر اساس آن تشخیص کتبی را به همراه سایر درمانها برای خواندن توصیه میکنند. کتابدرمانی برای درمان همهچیز از افسردگی- شیدایی و اختلالات هرأس تا پرخوری روانی استفاده میگیرد.
یک رواندرمانگر در مواجهه با موردی خاص باید یک یا تمام کارهای زیر را انجام دهد: (1) کتابی را توصیه کند که باعث تقویت رواندرمانی شود، (2) از مطلبی خواندنی به عنوان زمینهای برای بحث و تحلیل در جلسة رواندرمانی استفاده کند، (3) به بیمار تکالیفی برای منزل و بر اساس مطالعه ارائه کند.
هنر خوانشدرمانی در سطح گستردهای مورد استفاده قرار گرفته و پذیرفته شده است. من این هنر را طوری به دیگران آموزش میدهم که آنها بتوانند مشکلات شخصیشان را حل کنند و به رشد و توسعة عاطفی خود یاری رسانند.
مشکلات شخصی در برابر مشکلات شخصی
میدانم هم مشکلات شخصی وجود دارد و هم مشکلات شخصی. کتابدرمانی در مورد اول مؤثر است.
نوع مشکلات شخصیای که با کتابدرمانی میتوان به طور مؤثر آنها درمان کرد، ضربههای عاطفی معمولی است در زندگی روزمره روی میدهند. مشکلاتی که در مقام نوجوانی شورشی یا هنگام پیدا کردن کاری معنادار با آن برخورد میکنید، میتواند نمونههایی در این مقوله باشد.
کتابدرمانی در درمان انواع مشکلاتی که احتمالاً بهخودی خود در طول زمان حل میشوند و برای زندگی شما و دیگران تهدیدی به حساب نمیآیند، هم مفید است.
اگر زمانی را برای نگریستن به عقب صرف کنیم، درمییابیم که اکثر فریادهای «این بدترین چیزی است که میتوانست رخ دهد، و من هرگز توانایی ادامه دادن نخواهم داشت» که در زندگی ما رخ میدهد، در نهایت مرتفع میشوند.
اگر بخواهم فهرست خودم را در این زمینه مرور کنم، شامل موارد زیر میشود:
• زمانی که بیست دلار بیش از اعتبارم چک کشیده بودم و نمیدانستم که چطور حتی ده سنتاش را تهیه کنم.
• روزی که فهمیدم حاملهام و در میانة اولین سال حضورم در مدرسة حقوق بودم.
• صبحی که در دادگاه حضور یافتم تا اولین پروندة بزرگ خودم را امتحان کنم و مشتری من غیبش زده بود.
• اولین باری که دخترم مرا متهم کرد که «مادر بدی» هستم.
معلوم شد که این مشکلات بدترین چیزهای موجود در دنیا نیستند، و من میتوانم ادامه دهم. شغلی بهدست آوردم، بچهدار شدم، ازدواج کردم و از مدرسة حقوق فارغالتحصیل شدم. در هر حال ماشین قاضی خراب شده بود، بنابراین آن مورد ادامه پیدا کرد، و دخترم سرانجام عقیدهاش را دربارة من عوض کرد.
کتاب درمانی به من اجازه میدهد تا بهقدر کفایت افکارم را روشن کنم و این بحرانها را دوام بیاورم و آنها را در منظر دید آورم. کتاب درمانی بحران را به خودی خود حل نخواهد کرد، اما قادر است نیاز ما به ایجاد آن را کاهش دهد.
کتابدرمانی قادر است در حل انواع مشکلاتی که ما را شدیداً تحت فشار قرار میدهند، یار و مددرسان ما باشد. بیرون از وجودمان همه چیز مرتب و منظم به نظر میرسد درحالی که در درونمان عذاب میکشیم.
این مشکلات معمولاً با بار روانی و موارد حلناشدهای در ارتباط است که در کودکی بروز میکنند و در بزرگسالی پرورش مییابند. شاید شما نتوانید والدینتان را به خاطر طلاق گرفتن ببخشید یا مشکل شاید ناتوانی شما در رهائی از غرضورزیها یا انتظارات غیرواقعبینانهای باشد که دربارة خود و اطرافیان خود دارید.
کتابدرمانی به کار همه نمیآید
اوقاتی پیش میآید که روشهای درمانی سنتی همانهائی هستند که پزشک تجویز کرده است. احمقانه خواهد بود که تصور کنیم کسی که مدعی است صداهائی را میشنود، باید خود را با نسخهای از کتاب مصاحبه با خونآشام مشغول کند.
کتابدرمانی برای موارد زیر توصیه نمیشود:
اگر به بیماری جسمانی، روانی یا عاطفی خاصی مبتلا هستید یا چنین مواردی در مورد شما تشخیص داده شده است. در این حالت، توصیة من به شما این است که از رویة درمانیای دنبالهروی کنید که پزشکتان تجویز کرده است. پیش از تکمیل درمانتان با کتابدرمانی، باید با پزشکتان مشورت کنید.
اگر افکاری راجع به صدمه زدن به خود یا دیگران دارید. دراین مورد هم، بهدنبال کمک حرفهای باشید.
اگر فاقد توانایی لازم برای انجام فعالیتهای روزمرهتان هستید. اگر صبح نمیتوانید از رختخوابتان بیرون بیائید یا نسبت به بهداشت و سلامتیتان بیتوجه هستید، امکان دارد مشکلاتتان جدیتری موجود باشد.
این شاید بدان معنا باشد که شما آدم تنبلی هستید و دقیقاً نمیدانید که چه مدت است که تحت معاینه قرار نگرفتهاید. اگر آدم تنبلی هستید، پس کتابدرمانی میتواند به شما کمک کند. درغیر این صورت، به کمک حرفهای بیشتری نیاز پیدا خواهید کرد.
اگر سرگرم عادتهایی هستید که تهدیدکنندة زندگی یا تخریبی است مانند مصرف الکل، مواد مخدر یا لاقیدی در امور جنسی. در این موارد پیش از آزمودن کتابدرمانی، مشاوره با یک پزشک یا درمانگر کاری عاقلانه خواهد بود.
مزایای کتابدرمانی
چیزهای بسیاری وجود دارند که کتابدرمانی را جذابتر میکنند: کتابدرمانی از نظر شخصی میتواند برای مشکل یا وضعیت خاص شما مفید واقع شود.
کتابدرمانی به شما اجازه میدهد تا به روش خاص خود بهدنبال درمان باشید. میتوانید صبح زود و پیش از بیداری اعضای خانوادهتان یا دیر وقت در شب پس از آن که همة آنها به رختخواب رفتهاند، خود را با کتابدرمانی مشغول کنید. میتوانید آن را در تعطیلات آخر هفته یا تعطیلات عمومی انجام دهید. میتوانید آن را هر وقت که به کمک و آسایش نیاز دارید، انجام دهید.
کتابدرمانی را میتوان به طور انفرادی انجام داد. میتوان آن را در خانه، در صندلی عقب ماشینتان یا در حمام و ضمن نوشیدن قهوه در محل کار، و در خلوتی مجازی انجام داد. نیازی نیست تا کسی بداند که شما چه میخوانید، چرا مطالعه میکنید یا چه چیزی را امیدوارید با مطالعه بهدست آورید.
خواندن درمانکننده در تقابل با خواندن معمولی
چه چیزی خواندن درمانکننده را از خواندن معمولی که ما در طول روز انجام میدهیم، جدا میکند؟ محققان دو مولفة کتاب درمانی را شناسائی کردهاند. مؤلف درگیر مکالمهای پنهانی با خواننده میشود، و خواننده بخشی از فرآیند روشنگرانه و عاطفی کتاب میشود.
خواننده باید سعی کند تا عمیقترین سطوح ارتباطی را درک کند و در نتیجة مستقیم آن ارتباط ایجاد شده، از طریق تغییر یا اصلاح رفتار یا نگرش واکنش نشان دهد. فرآیند پویای مرتبط با کتابدرمانی خواننده را به تحرک واداشته و درنهایت باعث تغییر میشود.
نمیتوان درگیر این نوع فرآیند شد و تغییر نکرد. هربار که وقتی را برای دریافت بصیرتی عمیقتر از زندگی خود و دیگران اختصاص میدهیم، بخشی دیگر از معمای هستی را بهدست میآوریم.
تصویر بزرگ واضحتر و واضحتر میشود. همانطور که مادربزرگ پیر و نود و سه سالة ما پس از درمان آبمروارید میگوید« وقتی که بتوانی جایی را که میروی، ببینی، خیلی راحتتر میتوان به اطراف رفت و قدم زد.»
کلیدواژه ها:
فیض اله رحیمی متخصص روانشناسی هستم ، مدير و نويسنده مطالب سايت آرامش روان در روستای با صفای ونک به دنیا آمده ام دوران دبستان را در مدرسه (مفتح) و راهنمایی را در ( مدرسه ابن سینا) زادگاه خودم (روستای ونک ) و دوران متوسطه را در رشته فرهنگ و ادب دبیرستان شهید رهنمایی شهرضا بپایان رساندم و از دانشگاه اصفهان در رشته روانشناسی بالینی فارغ التحصیل شدم . از واحد علوم و تحقیقات اصفهان فوق لیسانس گرفتم و از واحد علوم و تحقیقات تهران دکترا گرفته ام . از اساتید خود می توان دکتر علی اکبر سیف ؛ دکتر شکوه نوابی نژاد ؛ دکترسید علی روحانی ؛ دکتر غلامعلی افروز ؛ دکتر امیر هوشنگ مهریار ؛ دکتر ولی اله فرزاد ؛ دکتر علی دلاور ؛ دکترمحمود ایروانی ؛ دکتر محسن فاطمی ؛ دکترعباس شفتی ؛ دکتر محمدرضا عابدی ؛ دکترمحمدباقر کجباف ؛ دکتر سید احمد احمدی؛ دکترابوالقاسم نوری ؛ دکتر مهرداد کلانتری ؛ دکتر کوروش نامداری ؛دکتر حسین نایلی؛دکتر محسن معروفی ؛ دکتر حسین مولوی ؛ دکتر مهدی دهباشی ؛دكتر حميد طاهر نشاط دوست ، دكتر غلامرضا منشئي ، دكتر شمشيري ، دکتر حمید رضا عریضی ؛ دکتر خلیل فرزام ؛دکتر کریم عسکری ؛ دكتر ناهيد اكرمي ،دكتر شعله اميري ، دکتر اصغر آقایی جشوقاني ؛ دکتر مجید محمودعلیلو ؛ دکتر حسن حمید پور ؛ پروفسور جمشید افشنگ ؛ دکتر لادن فتی ؛ دکتر فرشته موتابی ؛ دکتر حمید یعقوبی ، دكتر حميد پورشريفي و دكتر علي صاحبي ، دكتر كارينه طهماسيان ، دكتر بهنام اوحدي ، دكتر حسين كاوياني ، دكتر اشرف السادات موسوي ، دكتر محمد علي بشارت ، دکتر سید حمید آتش پور ، دکتر محسن گل پرور، دکتر محمد حاتمی ، دکتر بهمن بهمنی ، دكتر مسعود جان بزرگي ، دکتر منصوره السادات صادقی را نام برد و در حال حاضر کارشناس ارشد استانداری اصفهان ؛ و صاحب مراکز مشاوره و روان درمانی فیض ، مرکز تخصصی مشاوره ازدواج و تحکیم خانواده فیض و مرکز خدمات روانشناختی و مشاوره کلبه هنر زندگی هستم . همچنين در دانشگاههاي پیام نور اصفهان و سایر مراکز آموزش عالی استان مشغول تدریس می باشم . از روانشناسانی چون آرن تی بک ؛ آلبرت الیس ؛ ابراهام اچ مازلو ؛ کارن هورنای ؛ اروین یالوم ؛ کارل راجرز ؛ رولو می ؛ جورج کلی ؛ زیگموند فرويد ؛اریک برن ؛ اریک فروم ؛ فردریش پرلز ؛ آلفرد آدلر ؛ مارتین سلیگمن ، یوید برنز ، ويليلم گلسر ، جفری یانگ ، سوزان اچ اسپنس ، آرتور فریمن، لن اسپری ، فرانک داتیلیو، جان گاتمن، دنیس باگاروزی، دیوید اچ اولسون ، مایکل فن وریسویک ، آرنولد لازاروس، میلتون اریکسون، متیو مک کی بهره جسته ام . همچنین عضو سازمان نظام روانشناسی و مشاوره کشور با شماره نظام 3264 و دارای پروانه تخصصي اشتغال به شماره پروانه 3010 و عضو انجمن روانشناسی ایران با شماره عضویت 3764 می باشم .