روانشناسي

شادی روح شهیدان صادق رحیمی و مظاهر رحیمی(پدر و فرزند) صلوات

موضوع سمینار: بررسی تربیت فرزند از نظر اسلام و روان شناسی

استاد : فیض ا... رحیمی

دانشجو : زهرا ابراهیم زاده

رشته ی روانشناسی عمومی

آبان وآذر ماه 1389

دانشگاه پیام نور تیران

پیشگفتار

دراین مقاله هر چند مختصرسعی شده است که به بررسی تربیت در دین اسلام و روانشناسی بپردازیم.آنچه توجه ما را به این امر وا داشت اهمیت تربیت و همچنین نقش تربیت در سنین حساس کودکی و نوجوانی است که شخصیت فرد شکل می گیرد.دوران حساسی که اگر به آن توجه شود و خانواده و اجتماع در تریت فرد بکوشند اخلاق- کردارو افعال مثبت فرد را در طول یک عمر می توان پیش بینی کرد و برعکس. اگر این دوران حساس با تربیت درست و به جا همراه نباشد اخلاق و کردار و افعال منفی همراه همیشگی فرد خواهد بود هرچنداین اخلاق وکردارو افعال کوچک باشد و ما دربرخورد ا این افراد رفتارآنها را به طبیعت آنها تعبیر می کنیم اما همین رفتارهای بر که شاید از دید خیلی از افراد کوچک و پیش پا افتاده باشد منشا همان خلا و تربیت های نا درست است که خود را به صورت عقده و دشواری های اخلاقی نشان می دهد.

انسانی که اشرف مخلوقات است و بار عقلی را به دوش می کشد که کوهها از داشتن و حمل آن عاجز هستند و این عقل برای رسیدن به کمال و عبادت خداوند به دست انسان امانت سپرده شده است پس در سایه تربیت صحیح است که می توان به این مهم دست پیدا کرد.همچنین خوب زندگی کردن هنر است و این میسر نیست جز با تربیت درست و آموختن راه های درست زندگی. 

در این مقاله ابتدا به1- سوال درباره ی نیازبه تعلیم وتربیت وسپس2-تعریف تعلیم وتربیت وبعد3-هدف تعلیم وتربیت 4- تاثیرمحیط ووراثت

 مقد مه

بر تربیت فرزند5- مراتب نیاز 6- مواد آموزشی وتربیتی 7- نقش تربیت از دیدگاه اسلام وروانشناسان 8- مراحل تربیت 9-عوامل موثر در تربیت که یکی از این عوامل مهم مادر است که در این مقاله بیشتر به آن پرداخته شده است واین به سبب بی اهمیتی نقش سایر افراد(پدر- خواهر- برادر- اجتماع و.......)حتی عوامل غیر انسانی درتربیت نیست.بعداز آن10- تریت دینی که مهمترین تربیت ها است وبعد11- نقش تنیه وتشویق درتربیت 12-وظایف پدر ومادر نسبت به فرزند13- پرهیزاز مقایسه کردن فرزندان با یکدیگر وتوجه به اصل تفاوت های فردی 14- ایجاد اعتماد به نفس-پرداخته شده است وآنچه قابل ذکراست از هر کدام از موارد گزینه ای انتخاب شده است وبه آن به صورت جزئی پرداخته شده است .به عنوان مثال دین اسلام هر دو نظریه وتوصیه وراهکار هایی در مورد دروغ وغیبت و.........دارند اما بحث در این باره در این مقاله نمی گنجد.همچنین توجه به وراثت وطبیعت در تربیت افرادبه این معنا نیست که محیط در تربیت افراد موثر نیست واگر کسی از عوامل ارثی وطبیعی وخانوادگی خوبی در تربیت برخوردار نبوداز اصلاح رفتار کرداروافعال او ناامید بود چه بسا همین فرد باخودسازی ومحیط مناسب می تواند بهتر از هرانسانی باشند.

بحث درباره انسان و ویژگی های وی از دیرباز مورد توجه فیلسوفان ومتفکران وعالمان علوم اجتماعی وانسانی بوده وبه رغم تلاش های فکری علمی وتجربی قابل توجهی که از سوی صاحب نظران علوم انسانی که در این حوزه صورت گرفته هنوز هم معمای چیستی انسان به طور کامل حل نشده وپاسخ به سوال های عمیق فلسفی و عرفانی در مورد اینکه انسان چیست؟هدف از خلقت وی چه بود؟و سرنوشت نهایی انسان چه خواهد بودداده نشده یا اینکه به دلیل ناتوانی در پاسخ به سوالت اساسی پیشین کوشیده اند صورت مساله را پاک کنند .پس هرگونه تلاش که در سایه پیشرفت های علمی در عرصه علوم انسانی وسایر نحله های فکری درباره انسان وشناخت بهتر وی صورت پذیرد می تواند در حد خود مفید باشد .مفیدبودن کوششش های فکری وعملی برای شناخت هر چه بهترانسان نه تنها از لحاظ گسترش مفاهیم نظری در قلمرو تحقیقات فلسفی  می تواند مهم تلقی شود بلکه از لحاظ کاربردی نتایج این گونه تحقیقات می تواند در تدوین محتوای مطالب درسی یا اصلاح مواد آموزشی دردوره های گوناگون تحصیلی نیز به کار گرفته شود.(اینترنت:مقاله مبانی وجود شناختی و انسان شناختی روش های تربیتی انسان از دیدگاه قرآن وسیره پیامبراعظم)

خودانسان همان چیزی است که روح اللهی نامیده می شودو با شناخت آن است که انسان احساس شرافت وکرامت و تعالی می کند.به خدای خوش پی می برد ومقدسات اجتماعی و اخلاقی برایش معنا و ارزش می یابد واین مسیر نمی شود جزدرپرتوتربیت درست(اینترنت:همان منبع)

تعلیم و تربیت:تربیت در لغت به معنای رشد و نما دادن یا زیاد کردن یا مرغوب و قیمتی ساختن است.انسان استعدادهای گوناگونی دارد که با تربیت و تقویت هر یک از آنها شخصیتی می یابد و چون در ابتدا و بیش از تربیت بعدحیوانی انسان بالفعل است برمقتضای فطرت وبعدمعنوی خود عمل کردن دشوار می نماید.پس بر خلاف بعد مادی یا حیات طبیعی محض بعد روحی انسان نیاز شدیدی  به تعلیم وتربیت و اراده برای به فعلیت رساندن استعداد های خود دارد.فقط این اراده است که انسان را متولد می سازد.در واقع تربیت از یک دیدگاه اتخاذ تدابیر مناسب جهت فراهم ساختن شرایط مساعد برای رشد استعداد های انسانی است.به بیان دیگر منظور از تربیت انسان به فعلیت رساندن استعداد های بالقوه موجود دراواست.(اینترنت:همان منبع)

تعریف تعلیم و تربیت از دیدگاه  صاحب نظران علوم تربیتی وروانشناسی و جامعه شناسی:مجموعه تلاش ها و فرصت ها و امکانات و اقدامات و برنامه ها از بدو انعقاد نطفه تا واپسین دم حیات برای شکوفایی توان های بالقوه فرد به طور همه جانبه تا رسیدن به حداکثرظرفیت.(اینترنت:مقاله نقش تربیت از دیدگاه اسلام و دانشمندان غربی)

هدف تعلیم و تربیت:برای هر موجودی کمالی است که هدف خلقت او به تبع آن هدف رسیدن به آن کمال است.چنانچه قرآن می فرماید:آیا هدف از خلقت انسان چیزی جز کمال است؟ ویا می فرماید:ما انسان را جز برای کمال و عبادت خلق کردیم؟ هدف تعلیم و تربیت تسهیل سیر صعودی انسان به سوی کمال است که این در خلقتش مقدر شده است.(اینترنت:مقاله مبانی وجود شناختی و انسان شناختی و روش های تربیتی انسان از دیدگاه قرآن و سیره پیامبر)

ضرورت تربیت فرزند:از قول پیامبراسلام اگر پدری فرزندش را تربیت کند بهتر از این است که روزی یک  ونیم کیلوگرم طعام صدقه بدهد.صدقه در اسلام دارای بار ارزشی بالایی چه از لحاظ فردی و چه ازلحاظ اجتماعی است وتوصیه های فراوانی چه از ناحیه وحی در آیات قرآنی و چه در کلام معصومان برای مسلمانان و مومنان ارائه شده است اما در مقابل هزینه کردن برای تربیت فرزنداز دید نبی اکرم مرتبت پایین تری دارد.این ضرورت تربیت مربوط به دوره و زمان خاص یا قوم و نژاد و اقلیتی خاص نیست بلکه شامل همه افراد بشر از آغاز خلقت تا پایان است.(اینترنت:همان منبع)

تا ثیرمحیطوورا ثت بر تربیت فرزند:پیامبر می فرماید:دقت کن که فرزندت را در چه نسل و نژادی قرار می دهی چرا که رگه و ریشه خانوادگی در تودخالت دارد و در کلامی دیگر می فرماید:هر مولودی بر فطرت الاهی از مادر متولد می شود و این پدر و مادر هستند که او را به هر روشی تربیت می کنند.سخن بالا بیانگر جایگاه و اهمیت مسئله وراثت و تاثیر آن بر منش و خصوصیات کل کودک و نیز آثار و پیامد های محیط خانوادگی  بر چگونگی حالات و رفتار و اندیشه های کودک است.هریک ازعوامل محیطی یا موروثی می توانند در جایگاه خود آثاری ماندگار و عمیق بر مراتب رشد شخصیت و خصوصیات و ویژگی های  کودکان چه از لحاظ فردی و چه از لحاظ اجتماعی برجای گذارد.سالیان درازی ازاثبات آثاروعوامل محیطی ووراثتی بر خصوصیات وویژگی های شخصیتی کودکان به وسیله دانشمندان علوم رفتاری وروانشناسان تجربی نمی گذرد واین درحالی است که به روشنی در نگاه عمیق وفرا زمانی رسول اکرم بدان توجه شده است.(اینترنت :همان منبع)

آغاززندگی باندای حق:یکی ازتوصیه های پیامبر به والدین در لحظات اولیه زندگی فرزند اذان گفتن در گوش راست واقامه گفتن در گوش چپ اواست.اگر چه تاثیر روحی-روانی وآثاراحتمالی این امر هنوزبه طور کامل برای ما روشن نیست واگر چه تحقیقات دانشمندان توانایی های اولیه کودک را در برقراری ارتباط حسی او با مادر در لحظات اولیه تولد آشکار ساخته اند ویاکام برداشتن از نوزاد –پوشاندن او درلباس سفید-انتخاب نام نیک برای فرزندو..............در همین ایام مطرح شده است که هر کدام از آنها خواص وآثاری دارد که در سه مقوله بهداشتی وروحی-روانی واجتماعی-تربیتی قابل تامل وتفحص است.(اینترنت:همان منبع)

مراتب نیاز:در سیره ی رسول اکرم چه در گفتار وچه در کردار مواردی ملاحظه می شود که از توجه عمیق آن بزرگواربه اساسی ترین نیازهای فرزندان اززمان تولد آنان حکایت دارد. تامل در سبک پیامبر با کودکان مبین نیازهای واقعی وطبیعی کودکان است.برای مثال وبه ایجازمواردی از مراتب نیازهای فرزندان را که بازتابی ازسیره حضرت رسول است را بیان می کنیم.(در اینجا به موارد روحی-روانی اشاره می شود.)

1-  رشد کرامت وعزت نفس در فرزندان 2- محبت به فرزندان 3-ایجاد امنیت برای فرزندان 4- احترام گذاشتن به فرزندان 5-کودکی کردن وبازی با آنها 6-توجه به آزادی فرزندان 7-نظارت ومراقبت دائم از آنها8- صادق  بودن با فرزندان 9- عیب جویی نکردن ازفرزندان امر ونهی غیر واقع نکردن ازآنها 11-عدم تبعیض میان فرزندان 12- پرهیز از تنبه بدنی فرزندان (اینترنت :همان منبع)

21در روانشناسی هم به نظریه ی که به عنوان سلسله مراتب نیازها شناخته می شود از طرف ابراهام مزلو یکی از روانشناسان انسان گرای

امریکایی بر می خوریم.        

1-  نیازهای مادی (مانندخوراک وپوشاک ومسکن وتمایلات جنسی ) 2-صیانت نفس ودفاع از خود در برابر هر گونه خطر  که این دو نیاز  نیازهای اولیه است. 3- حق طلبی وحق دوستی 4-زیبایی خواهی وهنر دوستی 5- تمایل به کسب علوم ومعارف 6- عدالت جویی وخیرخواهی 7- تمایل به کسب جایگاه اجتماعی 8- کمال طلبی که

تحت عنوان نیازهای ثانویه ویا نیازهای اجتماعی از آن یاد می شود. هرانسانی در مورد خود تصوری خوب داردوآرزومنداست دیگران او راکامل وبدون نقص پندارندوبااحترام بالایی با او رفتار کننددر بالاترین پله ی هرم مزلوبه نیازهای (خود یابی یاخود شکوفایی ) می رسیم این نیازها در پی اثبات هستی انسان ورساندن او به اوج کمال آدمی است وبه عبارت دیگر به شکوفایی استعدادهای نهفته ی  انسانی توجه دارد یعنی رسیدن او از(بودن به شدن) وتوانایی های بالقوه ی خویش را کشف کردن وانها رابه کار گرفتن برای آنها که در پی فضیلت های والای انسانی هستند وهدف نهایی شان رسیدن به قله های رفیع شکوفایی وخودسازی است.این نیازها در درجه ی اول اهمیت قرار می گیرد.تلاش های پدران ومادران ومربیان برای تامین نیازهای مادی ومعنوی فرزندان در ارزش گذاری به شخصیت آنها و دست یابی به فضیلت های انسانی ودوری از رذیلت هاوگناهان بسیار تاثیر گذاراست. شناخت وتامین نیازهای همه جانبه فرزندان رشد وامنیت روانی آنها را موجب میشود.البته دراین مورد پدران ومادران باید اصل میانه روی ویکسان نگری را سر لوحه ی کار تربیتی خود قراردهند بدین معنی که از کوتاهی وزیاده روی در این امر بپرهیزند وبدانند که توجه کردن به نیازهای گوناگون فرزندان مترادف بابر آوردن تمامی خواسته هاوآرزوهای نامعقول وزیاده از حد فرزندان نیست. به فرموده حضرت علی(ع):کثره الامانی من فساد العقل-آرزوهای زیاد ناشی از فساد عقل است.ونیز فرموده است:من اطا ل الآمل اساء العمل –کسی که آرزو را دراز گرداند رفتار خودرا ضایع وبد ساخته است.(اینترنت:مقاله ی نقش تربیت از دیدگاه اسلام ودانشمندان غربی )

آخرین آرزوی سقراط:پیش از اینکه سقراط را محاکمه کنند از وی پرسیدند که بزرگترین آرزویی که در دل داری چیست؟پاسخ داد :بزرگترین آرزوی من این است که به بالاترین مکان آتن صعود کنم وبا صدای بلند به مردم بگویم ای دوستان با این حرص وولع بهترین وعزیزترین سالهای زندگی خود را به جمع آوری ثروت وسیم وطلا می گذرانید؟در حالی که آنگونه که بایدوشاید در تعلیم وتربیت فرزندانتان که مجبور خواهید شدثروت خود رابرای آنها باقی گذاریدهمت نمی گمارید؟(اینترنت:مجموع مقالات پایگاه حوزه-نکته هایی پیرامون تربیت فرزند)

مواد آموزشی وتربیتی:دینی که آغازین کلامش با خواندن وعلم شروع می شود(اقراباسم ربک الذی خلق-قرآن رابه نام پروردگارت که آفریننده ی عالم است بر خلق قرائت کن).باید برای تعلیم وتربیت انسان به ویژه تعلیم وتربیت دوران اولیه زندگی انسان اهمیت خاص قائل شده باشد.

با نظر به سیره پیامبر اعظم وتحلیل گفتار وکلام ورفتار حضرت آنگونه که با فرزندان خود یا فرزندان اصحاب یا انصار عمل می کرد این گونه استنباط می شود که پس از آموزش سوادوخط مواردی چون تعلیم وتربیت اعتقادی-آموزش مهارت های زندگی-آداب ورسوم اجتماعی-تربیت عبادی- آموزش احکام دینی وحکمت مهم ترین ویژگی های تربیت نبوی از لحاظ محتوا ومواد آموزشی بوده اند. چنانچه امام علی در این زمینه در خطبه 31 نهج البلاغه خطاب به فرزندشان امام حسن می فرماید:فرزندم هیچ  فقری بدتر از جهل وهیچ عدمی بدتر از بی عقلی نیست وهیچ چیزی وحشتناکتر از خود پسندی نیست وهیچ خویشاوندی بهتر از اخلاق نیکو نیست وهیچ ورعی بهتر از پرهیز از محرمات خدا وهیچ عبادتی مانند تفکر در صنع وخلقت خداوند نیست.(اینترنت:همان منبع)

نقش تربیت از دیدگاه اسلام وروانشناسان:بدون شک تربیت از مهم ترین عامل شکل دهنده شخصیت اندیشه ها- باورها - اخلاق و رفتار آدمی است.فضای خانواده محیط زندگی کوچه و محله و مدرسه همه درساختار شخصیت فرد تاثیرگذارند و استعداد های او را شکوفا نموده وبه سمت و سوی خاصی سوق می دهند.به همین دلیل است که در آموزه های دینی وروان شناسی به تربیت آن هم در سال های اولیه عمر توجه و تاکید زیادی شده است.چنانچه از نظر اسلام و روان شناسان هم تربیت درمرحله کودکی و نوجوانی شالوده اصلی ساختار شخصیت فرد راپی ریزی می کندودرصورتی که شخصیت وی تثبیت شد دیگر قابل تغییر نخواهد بودزیرا انعطاف پذیری کودک  در این دوره بسیار زیاد است ودر واقع کودکان تحت تاثیر هرامری که پیرامون آنها وجود دارد می توانند قرار گیرند.کودک آداب و رسوم و هنجارها و حب و بغض را نخستین بارازمحیط خانوادگی فرا می گیرد.(اینترنت:نقش تربیت از دیدگاه اسلام وروانشناسان غربی)

از نظر تعالیم اسلامی همچنانکه حضرت علی(ع) درنامه 31نهج البلاغه که به عنوان منشور تربیتی آن حضرت شهرت یافته است در باب تربیت فرزندان می فرماید:قلب الحدث کالارض الخالیه ما القی فیها قبله- دل کودک همانندزمین خالی از کشت و زراعت است  که امادگی پذیرش هر بذری را داردو هر چه در ان کاشته شود را پذیراست.همچنین پیامبر اکرم(ص) می فرماید:علیکم بالاحداث-کودکان و نوجوانان را در یابید و ایشان در جایی دیگر می فرمایند:التعلیم فی الاصغرکالنقش فی الحجر-یاد گیری در کودکی مانند یادگیری در دل سنگ است که سال ها باقی می ماند.(اینترنت:همان منبع)

و تا این سنگ باقی و پا برجا است این نقش هم در آن باقی و پا بر جا می ماند و یا می توان به نظر زیگموند فروید اشاره کرد که نظریات قابل توجهی در علم روان شناسی دارد او میگوید:مهم ترین دوره زندگی انسان دوره کودکی او است واگر فردی در بزرگسالی دچار مشکلات روانی-رفتاری گردد باید علت آن را دردوره کودکی وی جستجو کردچرا که رفتارهای سرکوب شده درزمان کودکی در بخش نا هوشیار ذهن او ذخیره می شود و به تدریج در بزرگسالی بروز می کند.

 جان لاک انگلیسی می گوید:ضمیرآدمی در بدو تولد مانند لوح سفیدی است که هیچ نقش ونگاری درآن وجود نداردو تجربه و تربیت است که به تدریج تصوراتی در ذهن او ایجاد می کند.ایشان در باب تعلیم و تربیت بر این باور است که روح سالم در بدن سالم است و هدف تعلیم و تربیت را در پیدایش و پرورش  فضیلت و خرد و ادب و دانش می بیند که فضیلت به وسیله خداشناسی و حق پرستی و ادب با دانش قابل تحقیق می باشد.(اینترنت:همان منبع)

و یا واتسون می گوید:اکر یکی دو جین کوک به من بدهند من آنها را هم دکتر و مهندس و هم دزد و قاچاقچی بار می آورم.

برخی دیگر از روان شناسان می گویند:ارکان و پایه های اصلی انسان به چگونگی گذراندن دوران کودکی بستگی دارد.دراین دوران است که رفتار انسان به ویژه رفتارهای عاطفی و اجتماعی در اثرارتباط با والدین  و اطرافیان و مربیان تکوین پیدا می کند.به گفته گزل:کودک در پنج سالگی نسخه ی کوچکی است از شخص جوانی که بعدها خواهدشد.(اینترنت:همان منبع)

مراحل تربیت:ازنظر دانشمندان وروان شناسان به دوره های مختلف تقسیم می شود اما در کل از سه دیدگاه قابل بررسی است که در همه آنها بر اساس نیازهای جسمی-روحی-عاطفی-اجتماعی و ... به دوره های مختلفی تقسیم می شود که این سه دیدگاه عبارتنداز:1-دوران جنینی و کودکی تا 11سالگی.2 -دوران نوجوانی17-11سالگی.3 –دوران جوانی:25-18ساگی.4–ودوران کهولت و پیری.(اینترنت:کاوشگر-مقاله ای در مورد تربیت)

 بر اساس تقسیم بندی های جدید علوم تربیت و روانشناسان امر تربیت درسه مرحله هفت ساله انجام می گیردکه تربیت ازدیدگاه پیامبر اکرم در کتاب مکارم اخلاق نیز به همین صورت است:1- دوره ی سیادت و آقایی:این دوره دربرگیرنده هفت سال نخست زندگی است و در این دوره کودک آقا وسرور خانواده بوده و باید توجه خاصی به او شود.در این دوره باید به اصول و موارد زیرتوجه کرد:الف)والدین باید مظهر عمل باشند نه حرف ونباید هیچ تناقضی بین حرف و عمل آنها وجود داشته باشدکه موید آیه مبارکه"اتامرون الناس بالبر و تنسون انفسکم"که در همین راستا سعدی به زیبایی می گوید:سعدیا گر چه سخن دان و مصالح گویی/به عمل کار برآید به سخن دانی نیست. 2-دوره بندگی و اطاعت:هفت سال دوم زندگی بوده و نیاز به  کمک و راهنمایی دارد و باید اصول و موارد زیر را رعایت کرد:الف)عدم تبعیض بین افراد خانواده.ب)وفای به عهد.پ)گفتار نیک.ت)انتخاب الگو.ث)آزادی.ج)تفریحات سالم.

3-دوره وزارت:شامل هفت سال سوم زندگی بوده و والدین باید در این دوره ازآن ها مشورت گرفته و با نظرخواهی از آنها در کارها و سایر مسائل زندگی برای آنها ارزش قائل شده و از آنها کمک گیرند.

(اینترنت :همان منبع-کتاب فرزند صالح:پورابراهیم ستار-کتاب تربیت فرزندازنظراسلام:ارگانی بهبهانی حائری محمود)

مراحل تربیت از دیدگاه دکتر غلامحسین شکوهی:1-طفولیت:از تولد تا هجده ماهگی.2-کودکی اول:ازسال اول تا سال چهارم کودکی.3- کودکی دوم:سال های پنجم و ششم کودکی.4-کودکی سوم:(دوره ابتدایی):7تا12سالگی را شامل می شود.(اینترنت:همان منبع)

عوامل موثردر تربیت:از منظر اسلام و قرآن هر فردی دارای ساختاروجودی ویژه ای است که در اثر عوامل بیرونی و تربیتی شکل می گیرد سپس اعمال ورفتاراو بر اساس همان ویژگی های شخصیتی بروز می کند.اگرآن ساختار خوب بود رفتار نیک و اگربد بودرفتار ناشایست از فرد سر می زند.قران کریم خطاب به پیامبر می فرماید:قل کل یعمل علی شاکلته-بگو هر کس براساس خلق و خوی خویش عمل می کند.شاکله در لغت به معنای سجیه وهیبت حاصله از خلقت وآفرینش آمده که در اثر ترکیب خاص اندام بدن و تاثیر و تاثردستگاه های جسمی شکل می گیرد وهم به معنای شخصیت اخلاقی و تربیتی به کاررفته که محصول عوامل خارجی و تربیتی است.بنابراین هر انسانی دارای دو شاکله وساختار شخصیتی است.یکی فطری وذاتی مانند مزاج طبیعی که هر فرد مزاج خاصی داردواین ساختار قابل تغییر نیست ودیگری شخصیت اکتسابی مانند خلق وخوی که در اثر تعامل فرد با محیط خانوادگی-اجتماعی ومربی  پدید می آید وقال تغییر است وبه فرموده ی خداوند متعال :فالهمها فجورها وتقواها –زمینه ی خیر وشر از ابتدا در وجود انسان موجود است واین زمینه در اثر عوامل خارجی به طبیعت های ثانویه وملکه های نفسانی خوب یابد درقالب ساختار شخصیتی جدید تبدیل می شود ودر نتیجه رفتار مثبت ومنفی فرداز آن طبیعت ثانویه نشات می گیرد. اسلام بیش از ادیان دیگر ومکاتب روانشناسی به سامان دهی مطلوب ومتعادل ساختن ساختار شخصیتی انسان اهمیت داده ودر جهت تحقق آن برنامه ریزی دقیق وسرمایه گذاری فراوان کرده است.(اینترنت:نقش تربیت از دیدگاه اسلام وروانشناسان غربی)

هر مکتب روانشناسی در تربیت انسان رااز یک بعد رفتاری یا شناختی یا انسان گرایی یا پدیدار شناختی یا...........مورد بررسی قرارداده اند ودانشمندان روانشناسی هم هر کدام به وراثت یا محیط ویا با جمع بندی بین وراثت ومحیط نقش هر کدام را در تربیت ورشد شخصیت فرد مهم دانسته اند ما به این عوامل موثردر تربیت به اختصار اشاره خواهیم کرد:

عوامل انسانی:1-خانواده که شامل (پدر ومادر وخواهر بزرگتروبرادر بزرگتر)2-معلم وکارکنان وشاگردان مدرسه(دوستان این دوره)3-محیط واجتماع (معاشران وخویشان وبستگان ورهبران جامعه )                    

عوامل غیر انسانی شامل :1-غذا ودارو2-عوامل جغرافیایی وطبیعی وشغلی .........

(اینترنت:کاوشگر- مقاله ای پیرامون تربیت)

از عوامل انسانی خانواده در اینجا به بررسی نقش مهم مادر در تربیت می پردازیم. مادران باید مقام ومسئولیت ومقام معنوی خود را بشناسند وبدانند که سعادت وشقاوت نوزادان رابطه مستقیم با سلول هاورحم وزمان آبستنی ونحوه ی غذا خوردن وآشامید ن ورفتار وکردار وحتی افکار آنها دارد.زمینه های خوشبختی وبد بختی از زمانی که فرزند در رحم مادر است پایه ریزی می شود.

مادری که در خانواده ای کینه توز وخشمناک وبرآشفته وبر افروخته وبد خواه وبدبین وحسود وخیانتگر وپلید پرورش یافته فرزندانی با همین صفت بداز آنها به عمل خواهد آمد در دامان مادری صالح وپاکدل وباتقوا وخوشبین وشجاع وسخی ومهربان وباوفا وباصفا وخیرخواه طبعافرزندانی با همین روحیات واخلاقیات ودر نتیجه خوشبخت وسعادتمند پرورش خواهند یافت.(کتاب تربیت فرزند از نظراسلام-مظاهری:حسین)

چنانچه پیامبر درباره ی گزینش وانتخاب همسر می گوید:ببینید از چه خانواده ای همسر انتخاب می کنید واززنان مزبله ی زیباروی بپرهیزید.پرسش شد که یارسول ا.... زنان مزبله ی زیبای روی چه کسانی هستند.پاسخ دادندزنی که زیبااست اما در خانواده ومحیطی کثیف وفاسد تربیت شده است.ودر جای دیگرمی فرماید:بهشت زیر پای مادران است .امام خمینی می فرماید:از دامان زن است که مرد به معراج می رود.همه ی این موارد نشانگرنقش وحساسیت مادر درتربیت است.همچنین حالات وروحیات بد مادروتربیت فرزند باعث می شودکه فرزند به اختلالات روحی-روانی مبتلاشود.جانسون مشاهدات بالینی رابرکیفیت ارتباط مادر با کودک به عنوان یک عامل مهم در بروزاختلال اضطراب جدایی بیان می کند.(جانسون وهمکاران)وافرادی که به یکی از اختلال هادچار شده اند مادرانشان به صورت شدید یاخفیف وهمراه با نشانگان بالینی به آن اختلال دچار بوده اند.مثل:وسواس فکری وعملی-اختلال پارانوئید-اختلال هیستری و......(روانشناسی مرضی کودک:دکتر کاکاوند-علیرضا)

وبه همان قدر در موفقیت فرزند نقش دارد.

تربیت دینی:یکی از نیازهای ذاتی وغریزی انسان که با  آن به دنیا می آید فطرت خدا پرستی است که این درسایه ی تعلیم وتربیت دینی پدر ومادر وایجاد ایمان وباور در فرزند شکل می گیرد.اسلام تاکید بر آشنا نمودن تدریجی کودکان به مسائل دینی می کند ومتذکر می شودکه تجربه نشان داده است که کودکان معمولااز برنامه های دینی لذت می برندوباشوق از آن استقبال می کنند.در هر حال انجام تکالیف دینی رانبایدتازمان بلوغ به تاخیرانداخت بلکه بایدانس وعادت لازم راپیشاپیش در آن ها به وجود آورد تادرزمان بلوغ مشکلی ازاین نظر به وجود نیایدوبتوانند بر هوس های بد نفسانی خود غلبه کنند.اگر تربیت دینی نباشد حتی دانشمندان علومشان را نادیده می گیرند وتابع هوس های نفسانی وریاست طلبی دنیا وحتی آدم کشی و... می شوند چنانچه خداوند به حضرت داوود پیامبر وحی فرستاد:درباره عالمی که علائق دنیوی و شهوات مادی(ریاست خواهی)اورا مست کرده است از من پرسش مکن که اینان راهزنان بندگان من هستند.(کتاب:فرزند صالح-پورابراهیم-ستار)

چنانچه از دید اسلام حس مذهبی درهمان کودکی در فرزنده ویژه درسه سالگی شکل می گیرد ودر این سنین 7-3سالگی کودک دین را از پدر و مادر خودتقلید می کند و مانند آنها به نماز می ایستد و به رکوع وسجود می رود با این تفاوت که اگرشیرینی یا شکلاتی توجه او را جلب کرده دنبال آن می رود و با حالتی خوابیده سجده می رود اما از هفت سالی به بعد باورهای دینی و احساسات مذهبی اوشکلی مستقل می گیرد ومیداند که نباید حواسش در نماز متوجه چیز دیگری شود.(کتاب-همان منبع)

پیامبراکرم فرمودند:فرزندانتان را در هفت سالگی به نمازخواندن امر کنید.

امیرمومنان فرمودند:کودکانتان را نماز گزاردن یاد دهید و در هنگام بلوغ اگر کوتاهی نمایند پیگیری کنید.(کتاب فرزند صالح- ستارپورابراهیم- کتاب تربیت فرزنددراسلام-  محمود ارگانی بهبهانی حائری)

آیین مقدس اسلام وبه خصوص ائمه بزرگوارشیعه با توصیه هایی موکد مسلمانان را به آموزش مرحله به مرحله نمازبه کودکان فرا خوانده اند و حتی با اینکه از مجازات و تنبیهات بدنی در مورد کودکان به خصوص قبل از هفت سالگی منع نموده اند در مورد ترغیب به نماز گاهی امر به تنبیه کودکان فرموده اند. دراین مورد حدیثی معتبر ازامام صادق آمده است که فرمودند:چون پسر سه ساله شد پدرومادر به او می گویند که هفت مرتبه لااله الاالله راتکرار کند و چون سه ساله وهفت ماه وبیست روز ازعمرش بگذرد  به او می گویند هفت مرتبه بگوید محمد رسول الله و وقتی چهارسالش تمام شد از او می خواهند که بگوید صلی الله علی محمد و آل محمد پس چون پنج سالش تمام شود از او می خواهند که خدا را سجده کند اما چون شش سالش تمام شود نماز را به او یاد می دهند و چون هفت سالش تمام شود وضورا به او یاد می دهند و او را به نماز امر می کنند واز ترک وضو و نماز او را نهی می کنندسپس چون کودک وضو و نماز را فراگرفت خداوند پدر و مادرش را خواهد آمرزید.(منبع:اینترنت-گردآوری توسط سایت پرشین وب- فرزند صالح-ستار پور ابراهیم)

ازاین رو مومنان آزاد مردان واقعی جهانند وایاد پروردگاررحمان دلشان آرام می گیرد.دانشمندان امروزاقرار می کنند که بخش اعظمی از ناراحتی های درونی و بیماری های روانی و خود کشی ها معلول بی ایمانی است.ویلیام جیمزپدرروانشناسی جدید و استاد فلسفه می گوید:موثرترین داروی شفابخش همان ایمان و اعتقاد مذهی است. ایمان یکی از قوایی است که بشر به مدد آن زندگی می کند وفقدان کامل آن در حکم سقوط بشر است.(فرزند صالح- پور ابراهیم ستار) دررابطه با پیدایش حس مذهبی کودکان بررسی های روانکاوان نشان می دهد که این امر مربوط به قبل از چهارسالگی یا حتی دو الی سه سالگی می باشد که با رشد و افزایش سن این احساس علنی می شود به طوری که در شش سالگی می توان به عیان تظاهرات مذهبی و علاقه به انجام دادن رفتار های مذهبی را در کودک دید.آنچه از نظر اسلام و روانشناسان قابل تعمل است اهمیت تربیت دینی نسبت به تربیت فرهنگی یا تربیت اقتصادی وفرهنگی است که تربیت دینی در راس امور تربیتی قرار دارد و تربیت دینی تربیتی جامع و کامل است که خود شامل همه تربیت ها می باشد.

نقش تنبیه وتشویق در تربیت:درتربیت فرزند یکی از نکات مهم وضروری تشویق وتنبیه است ودر این میان  زمان تشویق وتنبیه هر دو مهم است.

والدین باید حالات روحی وروانی فرزندان خود را دریابندوبا آنان مدارا کنند باید چنان تربیت شوندکه بی اعتنایی موقت پدر ومادررا تنیه تلقی کنندودر تنبیه آنها باید به همین مقدار اکتفا شود. امام کاظم (ع)فرموده است:فرزند خود راکتک نزن وبا او قهر کن ولی مراقب باش که قهر توطولانی نشود.افراط در خشونت وتنبیه بدنی مایه ی پدیدآمدن مشکلات ودشواری های روحی واخلاقی در فرزندان است.امیر مومنان فرموده است:انسان خردمند باادب تربیت وموعظه می شودوتنها چهار پایان هستندکه جزباکتک رام نمی شوند.(کتاب تربیت فرزند در اسلام:ارگانی بهبهانی حائری-محمود)در روایات ما تنبیه بدنی در جاهای خاص ودر صورت لزوم به صورت کمی توصیه شده است.

چنانچه قرآ ن کریم در مورد تشویق نا به جاوبیش اندازه هم می گوید:البته گمان مبرکسانی که بدانچه کرده اند شادمانی می کننددوست دارند به آنچه نکرده اند مورد ستایش قرار گیرند قطعاگمان مبرکه برای آنان نجاتی ازعذاب است-(که)عذابی دردناک خواهند داشت.(آل عمران-آیه ی188)وامام محمد باقر(ع)فرمودند:بدترین پدران کسانی هستندکه در نیکی ومهربانی به اطفالشان ازاندازه ی مقرر تجاوز نمایندوبه زیاده روی وافراط رفتار نمایندوبدترین فرزندان کسانی هستندکه دراثر تقصیروکوتاهی در انجام وظایف پدرراازخودناراضی

نمایند.امام علی(ع)فرموده اند:امید تعریف وتمجیدنابجاازدیگران داشتن نادانی واحمقی است.(کتاب تربیت فرزند دراسلام:ارگانی بهبهانی حائری-محمود)البته تشویق وتنبیه به جاولازم در رشد شخصیت وشکوفایی استعدادهای فرزندان ودر موفقیت های آنها نقش به جاومهم دارد.

چنانچه دکتر استفن گاربردر موردپاداش می گوید:پاداش برای رفتارمطلوب یک تقویت کننده محسوب می شود.فرزندمان نسبت به کاری که انجام داده است احساس خوبی پیدا می کند.یک تقویت کننده می تواند هر چیزی باشدوخاصیت آن این است که در پی یک رفتار به فرزندمان عرضه می شود واورا بر می انگیزدتا ان رفتار راتکرار کنددر واقع پاداش یک تحریک کننده است.دکتراستفن گاربردر مورد تنبیه هم می گوید:اگر می توانستیم فرزندانمان رافقط استفاده ازروش های مثبت تربیت کنیم خیلی عالی بوداما نمی توانیم برای آموختن الگوهای رفتاری شایسته هم روش های مثبت وهم روش های منفی لازم هستند.ماقصدنداریم تنبیه رابپذیریم یارد کنیم بلکه می خواهیم روش آن رابیاموزیم تا هنگامی که تنبیه به عنوان یک روش تربیتی ضروری بودتاثیر بیشتری داشته باشدوکمترین ضررراایجاد کندوهمچنین اشاره می کند تنبیهی راانتخاب کنیدکه رفتار ناخواسته راکاهش دهدودر تنیه زیاده روی نکنیم وازتنبیه درکنارروش های مثبت استفاده کنیم وتنیه را به تعویق نیندازیدوالکی

تهدیدنکنید وبرای اصلاح رفتاربه کودک فرصت دهیدوتنبیه بدنی باید

کنترل شده ومختصرباشد.(کتاب چگونه اکودکم رفتارکنم:دکترگاربر-استفن)

وظایف پدرومادرنسبت به فرزند:انتخاب نام نیکو – از حضرت رضا(ع) نیز روایت است بهترین نام وکنیه را برای فرزند خود انتخاب کن.پیامبراکرم فرمودند:فرزند رابر پدر سه حق است 1-انتخاب نام نیکو2-نوشتن وتلاوت قرآن را به اویاددهد3- زمانی که به حدرشد وبلوغ رسید در امر ازدواجش کمک کند.در مورد نام نیکو باید بگویم چنانچه پدرومادری نام نابهنجار ونامناسب برای طفل خود انتخاب کنند درآخرت مورد استیضاح فرزند خود قرار می گیرند.والدین باید از چهارماهگی آبستنی مادریک اسم مخصوص پسر ویک اسم مخصوص دختر برای جنین دررحم منظوردارند.و امام صادق(ع)است که فرمودند:برای نوزاد در روز هفتم تولد نام انتخاب کنید.(اینترنت:مجموع مقالات پایگاه حوزه-نکته هایی پیرامون تربیت فرزندوکتاب تریت فرزنددراسلام:محمود ارگانی بهبهانی حائری)

مسلمانان نباید یکدیگررا به نام های زشت بخوانند ونیزنبایدیکدیگررامسخره کنند اما وظیفه والدین هم این است که نام هایی مایه ی رسوایی وشرمساری بر کودکان خودننهند.چنانچه روانشناسان هم به این نکته اشاره می کنند که گذاشتن نام نیک برروی فرزندان ورشد شخصیت کودک اهمیت به سزایی دارد.در حقیقت نام یکی از مهمترین ابعاد شخصیت انسان رانشان می دهدوریشه درهویت اودارد.اریک اریکسون می گوید:وقتی کودک مورد تمسخر واستیضاح دیگران قرار گیردشخصیتش خرد میشودودچار احساس گناه می شودوبه دنبال آن ابتکار عملش رااز دست می دهدودچار عدم اعتمادبه نفس شده وازعهده ی کارها به خوبی بر نمی آیدواحساس حقارت می کند ونهایتا در انجام وظایف ونقش هایش دچار ابهام وسردر گمی می شودواین همان است که فردهر یک از مراحل رشد روانی-اجتماعی رابه خوبی طی نمی کندودر همان مراحل می مانداین برایش ایجاد مشکلات وعقده های فراوان رادر آینده می کند.همچنین شکل گیری شخصیت در همه موارد مثل (اصلاح سر-لباس پوشیدن..........)مهم است واز حساسیت های خاص خود بر خورداراست.

پرهیز از مقایسه کردن کردن فرزندان با یکدیگروتوجه به اصل تفاوت های فردی

نکته که پدران ومادران ومربیان باید همواره به آن توجه داشته باشنداصل تفاوت های فردی است.بدین معنا که انسان ها همانگونه که از نظر شکل ظاهری اجزاصورت وساختمان بدنی با یکدیگر متفاوتند در استعدادها وتوانایی های درونی نیز با یکدیگرمتفاوتند برای شرح این نکته لازم است که گویم اگر به باغی مصفا وپر از گل توجه کنیم در می یابیم که هر گلی که ازنظررنگ وبو وشکل ظاهری تفاوت های چشمگیری با یکدیگر دارند.برخی از آنها رنگ های شادتر وزیباتری دارند وبرخی شمیم ورایحه بهترودلپذیرتری دارند.با اینحال ارزش همه ی آنها برای باغبان یکسان است وبه همه ی آنها توجه یکسان دارد.بنابراین مساوات وعدالت را بایداز باغبانی

آموخت که عاشقانه به آبیاری گل ها وگیاهان باغ می پردازدوهمه ی گل ها وگیاهان رادوست دارد چرا که او می داند که همه ی آنها دوست داشتنی اندویا رایحه ی جان بخش نرگس رادر میان لاله های سرخ جست وجو کرد.برای باغبان داودی ونرگس ولاله وگلایل ونسترن وبنفشه همه عزیز هستند.چرا که او می داند در نظام آفرینش هر گلی ماموریت خاص خود را داردو پروردگارمهربان به هر غنچه یا شکوفه ای متناسب با استعداد ذاتی اش رنگ وشکل وعطر بخشیده

است.(اینترنت:مجموع مقالات پایگاه حوزه-نکته هایی پیرامون تربیت فرزند)

توصیه می شود که کودک را با خواهر یا برادرویا حتی با خویشاوندان ونزدیکان ودوستان مقایسه نکنید.کودک غرور ویژه ایی دارد ونزد همسالان وکودکان دیگر از آبروواحترام خاصی برخوردار است.از این رووقتی شما کودکی را با کودک دیگرمقایسه می کنیدکه معمولا مقایسه براساس ناتوانی هاصورت می گیردوتصور می کننداگر خودشان (والدین)به هر علت نتوانستند به پیشرفت های شغلی وتحصیلی دست یابند فرزندان آنها حتما باید این کمبود را جبران کنندبه همین دلیل بدون آنکه خود متوجه باشند استعدادهای فرزندان خود را سرکوب  می کنندوازور وجبر سعی می کنندکه آرزوهای خود را برآورده سازند.(اینترنت:همان منبع)

چنانچه دیل کارنگی می گوید:حق را شناس وآنچه هستی باش.به خاطر داشته اش روی زمین کسی شبیه تونیست.بنابراین بهتر است به جای سرزنش وتحقیرفرزندان با مقایسه آنهابا یکدیگر اعتماد به نفس آنهاراتقویت کنیم.(اینترنت:همان منبع)

حضرت علی (ع)در نکوهش وملامت می فرماید:زیاده روی درسرزنش آتش عناد ولجاجت راشعله ورمی کند.مقایسه کردن درافرادبه گرمی وصمیمیت رواط خانوادگی هم لطمه وارد می کند.(تربیت فرزند در اسلام:ارگانی بهبهانی حائری-محمود)

به جای مقایسه فرزندان بادیگران سعی کنیم درفرزندانمان اعتماد به نفس ایجاد کنیم.خداوند می فرماید:خداوند هیچ کس رابه جز به قدر توانایی اش تکلیف نمی کند.آنچه از خوبی به دست آورده به سوداو وآنچه از بدی به دست آورده  به زیان اوست.امام صادق می فرماید:قطع امید ومایوس بودن از آنچه در دست مردم است وامید به رحمت والطاف پروردگاررحمان ورحیم داشتن مقام وشرف وبرتری مومن است.دردین چشم داشتن به دیگران اصل مستمندی است.

امام زین العابدین:تمام خوشبختی هاوخوبی ها را یکجادرقطع طمع وناامیدی از آنچه در دست مردم است می دانم وکسی که در چیزی امید به مردم نمی داردوتمام امورش رااز پیشگاه خداوند عزیز وبزرگ خواستارمی شودایزد عزیزوبزرگ هر خواسته اش را بر می آورد.(کتاب تربیت فرزند دراسلام:ارگانی بهبهانی حائری-محمود)

روانشناسان هم برای ایجاد اعتماد به نفس در فرزندان می گویندبرای فرزندان خود وقت کافی درنظربگیریدودقیقاتوضیح دهیدکه چه رفتاری پذیرفتنی است در حالی که رفتار دیگرچنین نیست وهنگام سرزنش فرزند خودآن رفتار خاص را موردخطاب قراردهندنه شخصیت فرزندراودر این موردنیاز است که 1-احساسات اورادرک کنیم 2-کنترل خشم فرزندان(عصبانیت وخشم اغلب حالتی دفاعی درمقابل عزت نفس اندک است)3-جلوگیری از افسردگی فرزندان که افسردگی در کودکان باعث عدم اعتماد به نفس در آنها می شود.(اینترنت:سایت رهپویان ایران اسلامی)

 نتیجه گیری:روانشناسان ودانشمندان علوم رفتاری فقط یک جنبه یا چند جنبه از رفتارهای انسان را تشریح کرده اندوتوصیه وراهکارهایی ارائه داده انداما اسلام به همه ی جوانب انسان توجه داشته است وهمه ی ابعاد انسان را به طور کامل بررسی کرده است ودر مورد آن توصیه وراهکارهایی کامل وجامع ارائه داده است که عمل به آنهابرابر باسعادت وخوشبختی انسان دردنیاو آخرت است.اما متاسفانه اسلام وتوصیه های آن مظلوم ومحجور مانده است وهنوز به طور کامل درزندگی ها کاربردی نشده است وبااینکه دانشمندان بعداز قرن ها به تمامی این نظریه ها وتوصیه هاوراهکارهادراین زمینه می رسند اما متاسفانه اسلام واین علوم به جای اینکه در یک راستا ودرکنار هم وبه خدمت مردم وسعادت مردم بشتابندامادردو خط موازی وگاهی متضادبایکدیگرحرکت می کنند.آن می شود که بشر امروزرادرتعارض وتضادبا اسلام وبا سخنان این دانشمندان می اندازد.آنچه لازم است این است که علوم دینی درهمه ی جوانب زندگی موردکاربرد قرارگیرد.همچنین علوم بشری نتوانسته اندانسان را به طور کامل به خصوص از جنبه های دینی وفطرت اللهی مورد بررسی قراردهدونسخه ی کامل وبدون نقصی برای انسان تجویز کند.در اینجاضرورت وپرداختن به تربیت آن هم ازمنظردین کامل وجامع اسلام امری لازم وضروری است.همچنین یکی از موثرترین شیوه های تربیتی عمل والدین ومربیان است.همچنین امیداست والدین ومربیان با فهم ودرایت-پرهیز آنهااز محرمات وعمل به واجبات- بالا بردن سطح علم وآگاهی ازطریق مطالعه بتواننددرتربیت فرزندان خودموثر وکوشاباشند.

 منابع

کتاب ها:

1-قرآن.ال عمران آیه188.علق آیه1.شمس آیه8

2-نهج البلاغه.خطبه31

3-ارگانی بهبهانی حائری.محمود(1387).تربیت فرزنددراسلام.قم-انتشارات پیام مهدی(عج)

پورابراهیم.ستار(1388).فرزندصالح.قم-انتشارات خردآذین

5-مظاهری.حسین(1381).تربیت فرزندازنظراسلام.تهران-سازمان تبلیغات اسلامی-شرکت چاپ ونشربین الملل

6-دکتر گاربر.استفن(1378).چگونه باکودکم رفتارکنم.ترجمه خزعلی.حسینی نیک.شریف تبریزی.زیرنظر دکترمحمدولی سهامی.تهران-انتشارات مروارید

دکتر کاکاوند.علیرضا(1385).روانشناسی مرضی کودک. تهران

نشرویرایش

اینترنت:

1-مبانی وجودشناختی وانسان شناختی روش های تربیتی انسان ازدیدگاه قرآن وسیره ی پیامبراعظم

2-مقاله ی پیدا گوگ.نقش تربیت ازدیدگاه اسلام ودانشمندان غربی

3-کاوشگر.مقاله ای درباره ی تربیت

4-سایت پایگاه حوزه(HAWZAH.NET).نکته هایی پیرامون تربیت فرزند

5-پایگاه اینترنتی پرشین وب(www.persian.com) مقاله ی تاثیرنمازبرسلامت روانی کودکان

6-سایت رهپویان ایران اسلامی.مقاله ی چگونه در کودک اعتماد به نفس ایجاد کنیم.

+ نوشته شده در  89/09/26ساعت 0:55  توسط  فيض اله رحيمي   |